GÓRNICZA UMOWA SPOŁECZNA Z ZAŁĄCZNIKAMI

Umowa Społeczna z 28 maja 2021 r. – mapa drogowa wygaszania górnictwa węgla kamiennego

Wprowadzenie

28 maja 2021 r. w Śląskim Urzędzie Wojewódzkim w Katowicach podpisano Umowę Społeczną dotyczącą transformacji sektora górnictwa węgla kamiennego oraz wybranych procesów transformacji województwa śląskiego. Dokument stanowi rozwinięcie porozumienia z 25 września 2020 r. i jest uległą odpowiedzią na procesy transformacji energetycznej w Unii Europejskiej, wynikające z celów redukcji emisji CO₂ do 2050 r. oraz założeń „Europejskiego Zielonego Ładu”.

Umowa wyznacza jednoznaczny horyzont czasowy: zakończenie eksploatacji węgla kamiennego w Polsce do końca 2049 r. Jednocześnie tworzy kompleksowy system osłon socjalnych, gwarancji zatrudnienia oraz wsparcia gospodarczego regionu, który ma zamortyzować skutki społeczne tego procesu.

Strony porozumienia

Umowę podpisali przedstawiciele czterech środowisk:

• Strona Rządowa – m.in. Jacek Sasin (Wiceprezes Rady Ministrów, Minister Aktywów Państwowych), Artur Soboń (Pełnomocnik Rządu ds. transformacji spółek energetycznych i górnictwa węglowego), Krzysztof Kubów oraz Piotr Dziadzio (Główny Geolog Kraju).
• Strona Społeczna – 14 przedstawicieli organizacji związkowych.
• Gminy górnicze – reprezentowane przez Piotra Kuczerę, Przewodniczącego Śląskiego Związku Gmin i Powiatów.
• Zarządy spółek górniczych – SRK, JSW, Tauron Wydobycie, PGG, Węglokoks Kraj oraz Lubelski Węgiel „Bogdanka”.

Dlaczego umowa była potrzebna? Skala zagrożeń

Sektor górnictwa węgla kamiennego jest skoncentrowany geograficznie, głównie w województwie śląskim. Brak systemowego wsparcia groził poważnymi konsekwencjami społeczno-gospodarczymi:

• realne zagrożenie bezpieczeństwa energetycznego kraju, w tym skokowy wzrost cen energii i czasowe ograniczenie dostaw,
• strukturalna degradacja regionu – docelowa likwidacja ok. 82 tys. miejsc pracy w kopalniach oraz 410 tys. miejsc pracy w sektorze okołogórniczym na terenie 73 gmin,
• wyludnienie województwa śląskiego i pauperyzacja jego mieszkańców.

System Wsparcia i rola Komisji Europejskiej

Fundamentem umowy jest System Wsparcia dla jednostek produkcyjnych spółek węglowych. Strona Rządowa zobowiązała się niezwłocznie wystąpić do Komisji Europejskiej z wnioskiem notyfikacyjnym o zatwierdzenie pomocy publicznej. Kluczowy warunek jest jednoznaczny: pozytywna decyzja KE jest warunkiem wejścia umowy w życie.

System Wsparcia opiera się na dwóch filarach:

1. Pokrywanie kosztów nadzwyczajnych jednostek objętych likwidacją (zarówno przed, jak i po zawarciu umowy).
2. Dopłaty do redukcji zdolności produkcyjnych w ramach uzgodnionego planu zamknięcia, z zastosowaniem:
   • Kluczowych Wskaźników Efektywności (KWE) dla każdej jednostki,
   • kontroli i weryfikacji wykorzystania wsparcia,
   • cen węgla opartych na benchmarku rynkowym (ARA / parytet importowy).

W systemie uwzględniono również koszty wynagrodzeń pracowników PGG, Tauron Wydobycie i Węglokoks Kraj wraz z mechanizmem indeksacji przeciętnych miesięcznych wynagrodzeń:

Indeksacja została powiązana ze stopniowym zmniejszaniem poziomu zatrudnienia.

Harmonogram zamykania kopalń (do 2049 r.)

Umowa precyzyjnie określa daty zakończenia eksploatacji w poszczególnych kopalniach:

Gwarancje zatrudnienia

Pracownikom zatrudnionym pod ziemią lub w zakładzie przeróbki mechanicznej węgla na dzień 25 września 2020 r. zagwarantowano pracę w sektorze do momentu uzyskania prawa do emerytury. Kluczowe elementy tego rozdziału to:

• zakaz rozwiązywania umów z przyczyn niedotyczących pracowników,
• system alokacji umożliwiający przenoszenie pracowników do innych czynnych jednostek produkcyjnych (za zgodą pracownika),
• jednorazowe bezpłatne szkolenia umożliwiające przekwalifikowanie i podjęcie pracy poza sektorem.

Pakiet świadczeń socjalnych

Dla pracowników bez uprawnień emerytalnych, którym nie zapewniono ciągłości zatrudnienia, przewidziano trzy formy osłon:

• urlop górniczy, albo
• urlop dla pracowników zakładu przeróbki mechanicznej węgla, albo
• jednorazowa odprawa pieniężna.

Umowa wprowadza korzystne zmiany w stosunku do dotychczasowych zasad:

• świadczenie w okresie urlopu górniczego wzrasta z 75% do 80% miesięcznego wynagrodzenia,
• jednorazowa odprawa pieniężna zostaje ustalona na stałą kwotę 120 000 zł netto dla każdego pracownika rozwiązującego umowę za zgodą pracodawcy.

Skorzystanie z osłon wiąże się z zakazem ponownego podjęcia pracy w spółkach sektora górniczego kontrolowanych przez Skarb Państwa.

Inwestycje w czyste technologie węglowe

W okresie przejściowym – do osiągnięcia neutralności klimatycznej – zaplanowano inwestycje przemysłowe (oddawane do użytku w latach 2023–2029), m.in.:

• instalację zgazowania węgla w technologii IGCC z wychwytem CO₂,
• infrastrukturę transportu i podziemne magazyny wychwyconego CO₂,
• instalację produkcji niskoemisyjnego paliwa węglowego (dopuszczonego w gospodarstwach domowych do 2045 r.),
• instalacje zgazowania węgla do metanolu oraz do gazu SNG,
• pozyskiwanie wodoru z gazu koksowniczego,
• zagospodarowanie metanu z powietrza wentylacyjnego kopalń.

Fundusz Transformacji Śląska i wsparcie regionu

Umowa przewiduje powołanie Funduszu Transformacji Śląska, którego celem jest odbudowa potencjału gospodarczego Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. Zakładany kapitał początkowy to min. 500 mln zł, wraz z mechanizmami gwarancyjnymi w wysokości min. 1 mld zł.

Region ma również skorzystać ze środków Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST) – co najmniej 2,75 mld EUR (przy scenariuszu 3 regionów) lub 2,066 mld EUR (przy 6 regionach). Do koordynacji powołano Radę Koordynacyjną ds. Sprawiedliwej Transformacji.

Wśród innych zapisów znalazły się m.in.: Jaworznicki Obszar Gospodarczy (ok. 350 ha) pod fabrykę samochodów elektrycznych IZERA, wsparcie instytutów badawczych oraz ochrona dziedzictwa górniczego, w tym starania o wpis Barbórki na Listę UNESCO.

Podsumowanie

Umowa Społeczna z 28 maja 2021 r. to najważniejszy dokument wyznaczający ramy odchodzenia Polski od węgla kamiennego. Łączy jasny harmonogram wygaszania kopalń z rozbudowanym systemem gwarancji zatrudnienia i osłon socjalnych oraz z programem gospodarczej rewitalizacji regionu. Jej rzeczywista realizacja pozostaje jednak uzależniona od pozytywnej decyzji Komisji Europejskiej akceptującej cały System Wsparcia.